Piet Vanthemsche, voorzitter van de Landelijke Gilden, opende met de stelling dat mensen zich niet verzetten tegen verandering an sich, maar dat ze zich verzetten tegen waardeverlies. Ook in het landschap, zeker op het platteland. Die pragmatische kijk op de zaak bleef aanwezig gedurende de vijf lezingen. De meeste toehoorders waren verrast door de veelzijdige aanpak. Dit thema is inderdaad niet te vatten door één sector of invalshoek. Omgevingspsychologie, belevingsonderzoek, ontwerpend onderzoek, maatschappelijke waardebepaling, agrarische architectuur... Ze dragen alle bij tot een beter begrip van het onderwerp.

Achiel Standaert (Hoger Instituut voor Architectuurwetenschappen, Antwerpen) gaf een antwoord op de vraag hoe wij omgevingen beoordelen vanuit de omgevingspsychologie. Deze vrij jonge wetenschap bestudeert de interactie tussen individuen met hun fysieke omgeving. Mensen baseren hun oordeel onder meer op hun kennis van het onderwerp en vanuit een evaluerend perspectief (Wil ik hier wonen?). Bekijk de schema’s in de presentatie.

Het is daarbij goed om te onthouden dat de betekenis en de waarden die wij aan iets hechten, door onszelf gegenereerd worden en dat we niet alles wat binnen de omgeving valt, kunnen waarnemen. We zijn dus zeer beperkt in ons opvattingsvermogen!

Dit werd beaamd door Elke Rogge (Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek) vanuit haar belevingsonderzoek: ‘Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet…'. Zij pleitte ervoor om gebruik te maken van de verworvenheden van deze jonge discipline om meer inzicht te krijgen in wat mensen belangrijk vinden en hoe zij het landschap zien/ervaren. Deze kennis kan ingezet worden bij de opmaak en uitvoering van ingrijpende landschapstransformaties, bijvoorbeeld bij de inplanting van tuinbouwcomplexen. Noem het maar collaboratieve planning.

Een landschap is dynamisch. Transformaties zijn gewoon. Vanuit deze bevinding probeerden Tine Bulckaen (Labo S, U Gent) en haar team te achterhalen wat ‘streekeigenheid’ betekende in het Hoppeland (Poperinge). Analytisch is het mogelijk om een aantal parameters te vinden die dit landschap uniek maken, maar het concept gebruiken naar de toekomst was niet vanzelfsprekend, want de huidige transformaties zijn eerder tijds- dan plaatsgebonden. Via de methode van het ontwerpende onderzoek is men aan de slag gegaan met de lokale en provinciale overheden en andere actoren om het principe van ‘streekeigenheid’ ingang te doen vinden.

Volgens Els Hofkens (Departement Ruimtelijke Ordening, Wonen en Onroerend erfgoed) worden de begrippen ‘esthetiek’ en ‘beeldbepalende elementen’ al decennialang gebruikt in de monumenten- en landschapszorg. Zo vinden we deze begrippen terug in de decreten van 1976 (monumenten, stads- en dorpsgezichten) en 1996 (landschappen). Verschillende voorbeelden toonden aan dat een bescherming (of rangschikking) werd verantwoord vanuit de ‘schilderachtigheid’ of ‘mooiheid’. Belangrijk daarbij is te noteren dat het beleid evolueert naar meer ondersteuning en stimulering en afstand neemt van enkel ‘beschermen’.

Ewald Wauters (Resource analysis) mijmerde even bij een citaat van Vic Goedseels (1977): "Het platteland kan niet worden los gedacht van de gebouwen die er onlosmakelijk deel van uitmaken. De (historische) hoeven werden gebouwd zonder grote architecten, maar met des te meer praktisch inzicht. De boerderij uit vroeger eeuwen was geen massaproduct, maar een voorbeeld van wat omschreven zou kunnen worden als ‘organische architectuur’."

Hij omschreef de rol van landbouwgebouwen in het landschap en merkte op dat de bedrijfsfunctie meer op de voorgrond treedt. Landschap en gebouwen zijn niet te scheiden en in plaats van weg te vluchten in een ‘beter’ verleden moeten we eerlijke architectuur betrachten (form follows function) waar volumewerking, inplanting en materiaalkeuze primordiaal zijn. Meer nog dan het beeld geeft samenhang kwaliteit.